جایگاه گنبد در معماری ایران

No Comments

گنبد در معماری ایرانی

گنبد سازی و هدف از ساخت گنبد از نظر معماری در بناهای سنتی ساخته شده در ادوار گذشته با بناهای مدرن امروزی به لحاظ تکنیک ها و مصالح مورد استفاده و همینطور از نظر کارکرد گنبد تفاوت بسیاری دارد. در گذشته بوجود آوردن فضاهای سرپوشیده بزرگتر که با پوشش های غیر از گنبد امکانپذیر نبود دلیل- بوجود آمدن گنبد بود اما امروزه گنبد بیشتر کارکرد معنوی و تزئینی دارد. وجود گنبد بر بالاترین نقطه عمودی بنای یک مسجد عظمت خاصی به این بنای دینی و روحانی می بخشد. پیدایش و ابداع گنبد را به دوران اشکانیان نسبت می دهند. در آغاز ابداع فرمهای مختلف در معماری بناها بنابر نیاز سازندگان بوده است. ابداع گنبد هم به این دلیل بوده که می خواستند فضاهای سرپوشیده بزرگتری به وجود بیاورند که با مصالح و تکنیکهای آن زمان امکان پذیر نبود. در اینجا کمی در مورد انواع پوشش های سنتی برای سقف بناها صحبت می کنیم تا موضوع روشن تر شود. بطور کلی پوشش سقف بناها به دو صورت مسطح و یا منحنی می باشد. پوشش های مسطح را به شکل تیر پوش و یا خرپشته ای می سازند. این پوشش برای دهانه های کوچک قابل استفاده است اما برای دهانه های بزرگ قابل استفاده نیست. سقف های سنتی مسطح نیازمند حفاظت و نگهداری مداوم است. پوشش های منحنی شامل سه نوع قوس، تاق و گنبد می باشند.

قوس

قوس جسمی منحنی شکل است که کاربرد آن برای جاهایی است که دهانه بزرگتر از عمق بنا باشد. قوس در نقاط مختلف به نامهای چغد، آرک، سغد، لنگه، تویزه، و یا باریکه شناخته می شود.

انواع قوس به شرح زیر است:

قوس بیضوی

سابقه استفاده از قوس بیضوی به قبل از اسلام باز می گردد و در آثار معماری دوران اشکانی و ساسانی دیده شده است. مانند کاخ فیروزآباد، تخت سلیمان و طاق کسرا.

قوس تیزه دار

ابداع قوس های تیزه دار را به دوران بعد از اسلام در ایران نسبت می دهند. انواع قوس های تیزه دار در معماری ایرانی عبارتند از قوس شبدری، قوس پاتوپا، قوس شاخ بزی، قوس هفت او پنج و انواع قوس های چند بخشی. قوس های ذکر شده در بناهای سنتی به سه روش ضربی، رومی، و لاپوش اجرا می شوند که روش رومی از دو روش دیگر با دوام تر است و در بسیاری از بناهای سنتی معماری ایرانی از این روش استفاده شده است.

تاق

تاق سقفی خمیده است که به وسیله آن می توان دو دیوار موازی یا دو ردیف ستون که به موازات هم قرار گرفته اند را پوشش داد. به بیان روشن تر تاق با ساختن قوس بر روی دهانه ی دو دیوار موازی و امتداد دادن آن در طول دو دیوار شکل می گیرد. انواع تاق عبارتند از تاق گهواره ای، تاق چهار بخشی، تاق کلنبو یا عرقچین و تاق و تویزه که در بناهای ایرانی به فراوانی استفاده شده است. در اینجا بد نیست یادی هم بکنیم از کاربندی که یکی از زیباترین انواع تاق ها ست و از قرار گرفتن تعدادی قوس و پوشش های اجری در کنار هم ساخته می شود.

گنبد

یکی از انواع سقف های خمیده گنبد است. اگر بخواهیم گنبد را از نظر هندسی تعریف کنیم باید بگوییم که از چرخش یک قوس حول یک محور عمودی که در وسط قوس قرار دارد گنبد شکل می گیرد. بر این اساس می توان گفت به تعداد قوس های مختلف که در معماری سنتی مورد استفاده قرار می گیرد میتوان انواع گنبد را ساخت.

ساختار گنبد های سنتی

انواع گنبد سنتی عبارتند از گنبد یک پوسته، گنبد دو پوسته و گنبد سه پوسته.

گنبد یک پوسته نسبت به انواع دیگر گنبد از قدمت بیشتری برخوردار است و برای دهانه هایی استفاده شده است که چندان بزرگ نباشد.

گنبد های سنتی عموما دو پوسته هستند به پوسته ی داخلی ان کد مبه و به پوسته ی بیرونی خود گفته می شود.

گنبد های سه پوسته از سه جداره تشکیل شده از این نوع گنبد بندرت ساخته شده است.

برای ساخت گنبد بطور معمول از اجر و ملات گچ و خاک استفاده می شده است اما در اوایل گنبد را به وسیله ی سنگهای صاف و یک اندازه و ملات گچ می ساختند که نمونه ی ان در بعضی از کاخهای اشکانی و ساسانی دیده می شود.

تزئینات گنبد

در ابتدا گنبدها بدون تزئینات خاصی مورد استفاده قرار می گرفتند و فقط در بعضی از مناطق جهت جلوگیری از ورود رطوبت روی ان را به وسیله ی ملات های مقاوم در برابر آب اندود میکردند. اما بعدها که کاشی لعابدار به وجود آمده و در بناها مورد استفاده قرار گرفت برای پوشش بیرونی و در موارد زیادی برای تزئین فضای داخلی گنبد از کاشی استفاده شد. لعاب کاشی در برابر نفوذ آب مقاوم است و امروزه هم از ان برای پوشش گنبدها استفاده می شود. در حال حاضر از کاشی های موسوم به کاشی نره ای برای کاشیکاری روی گنبدها استفاده می شود. ضخامت گل پشت کاشی نره ای چهار تا پنج سانتیمتر است و چون گنبدها بیشتر در معرض برف و باران می باشند ضخامت پشت کاشی را بیشتر می گیرند تا بهتر در ملات قرار گرفته و در طولانی مدت مقاومت بیشتری داشته باشد پشت کاشی نره ای نسبت به سطح رویی و لعابدار ان کوچکتر است و دیواره کاشی نره ای از سطح لعابدار به پشت ان مایل ساخته می شود و اگر دو کاشی را کنار هم قرار بدهیم ملات براحتی می تواند بین دو کاشی را پر کند و بدین طریق کاشی های نره ای به راحتی روی سطح منحنی گنبد چرخیده و فرم گنبد را به خوبی شکل میدهند.

در پایان بد نیست ذکری هم از شیوه ی گنبد سازی در حال حاضر به میان بیاوریم. امروزه با توجه به شیوه ها و تکنیکهای نوین معماری دیگر خبری از ان گنبد های زیبا و با وقار که در گذشته به دست معماران و استاد کاران سخت کوش و علاقهمند ساخته می شد نیست. در حال حاضر بیشتر گنبد ها را با استفاده از تیرهای فلزی که به فرم گنبد مورد نظر نورد شده و اسکلت گنبد را تشکیل می دهند و با مصالح سبک بتونی مابین این تیرها را پر می کنند سپس داخل و بیرون گنبد را تزئین می کنند. استفاده از کاشی برای تزئینات گنبد هنوز هم بسیار متداول است اما بعضی از سازندگان مساجد هم هستند که به دلیل عدم ذوق و سلیقه و یا صرفه جویی در هزینه بیرون گنبد را با ورقه ای فلزی روکش می کنند که زیبایی خاصی ندارد. البته در سالهای اخیر گنبد هایی ساخته شده با اشکال من درآوردی که گاهی هیچ ربطی به معماری ایرانی اسلامی ندارند و زمانی که به آنها نگاه می کنید عاری از هر گونه تناسب و زیبایی هستند و هیکل ستبر و بد قواره شان بر سر ان بنا سنگینی می کند. امید است میراث داران معماری این مرز و بوم در آینده با نگاهی موشکافانه به یادگاران ارزشمند معماری ایرانی آثاری ماندگارتر از خود به جا بگذارند.

دست نوشته ای از استاد جهانگیر شمشیری

استاد جهانگیر شمشیری در سال ۱۳۴۰ در شیراز چشم به جهان گشود. او از سال ۱۳۷۰ فعالیتش را در زمینه طراحی و ساخت کاشی هفت رنگ شروع کرد و از همان آغاز دیدگاه خود را بر این امر استوار کرد که علاوه بر رعایت اصول سنتی کاشی کاری، از علم و امکانات روز نیز برای پیشرفت و بهبود کار خود استفاده کند.

درباره این مجموعه مقالات از بلاگ

در تهیه این مقالات بیشترین تلاش ممکن از لحاظ یگانگی مطلب و فهوای کلام انجام شده است. لطفا با معرفی بخش مقالات ما به دیگران در آگاه سازی افراد از علم سنتی و مدرن طراحی، کاشی کاری و ... سهیم شوید.

ثبت رایگان سفارش به صورت آنلاین

به زودی...

عضویت در خبرنامه ما

Fields marked with an * are required

آخرین مطالب بلاگ

دیدن تمامی مطالب
No Comments

نوشته‌های تازه

 

لطفا نظر خود را بیان کنید